Reset sumienia, tajemnice zysku. Jak autorzy z przeciwnych barykad tuczą się na rozlewie polskiej krwi

Wśród naszej narodowej wspólnoty są ludzie, którzy żerują na polskiej wojnie.

Nie chcą zgody narodowej. Nie chcą pojednania. Nie chcą spokojnej rozmowy ponad podziałami, bo taka rozmowa odebrałaby im paliwo, z którego żyją od lat.

Ich siłą nie jest prawda, lecz konflikt. Ich kapitałem nie jest uczciwość, lecz codziennie podsycana wrogość. Ich metodą nie jest budowanie wspólnoty, lecz ciągłe przypominanie Polakom, że mają się siebie bać, podejrzewać i nienawidzić.

To nie jest już zwykła publicystyka. To jest przemysł emocjonalny. Przemysł strachu. Przemysł pogardy. Przemysł, który potrzebuje, aby Polacy nigdy nie zasiedli do jednego stołu jako wspólnota, ale zawsze jako dwa oskarżające się plemiona.

Jedni robią to z prawej strony barykady. Drudzy z lewej. Jedni straszą Tuskiem, Rosją, zdradą i „układem”. Drudzy straszą Kaczyńskim, Macierewiczem, tajnymi powiązaniami, pajęczyną służb i brunatnym zagrożeniem. Z pozoru stoją po przeciwnych stronach. W praktyce żyją z tego samego mechanizmu: podgrzać emocje, wskazać wroga, sprzedać książkę, program, dostęp, subskrypcję, bilet albo własną legendę „niezłomnego demaskatora”.

Na czym polega manipulacja?

Manipulacja nie zawsze polega na tym, że ktoś całkowicie zmyśla fakty. To byłoby zbyt proste do obalenia.

Dużo częściej manipulacja polega na czymś bardziej wyrafinowanym: bierze się prawdziwy dokument, prawdziwe spotkanie, prawdziwe zdjęcie, prawdziwy cytat, prawdziwą decyzję polityczną — a potem układa z tego opowieść tak, aby czytelnik doszedł do jednego wniosku: „oni są zdrajcami”.

Nie mówi się wprost: „nie mam pełnego dowodu”. Nie mówi się: „to może mieć kilka interpretacji”. Nie mówi się: „podobnie zachowywały się także inne rządy, bo taka była wtedy linia międzynarodowej dyplomacji”. Nie. Zamiast tego buduje się atmosferę tajemnicy, zdrady i moralnej paniki.

Tytuły, zapowiedzi i opisy takich książek często nie brzmią jak zaproszenie do analizy. Brzmią jak akt oskarżenia.

„Jak Tusk wprowadzał Rosję do Polski”.

„Kryptodyktatura Tuska”.

„Ludzie resetu”.

„Niepokojące koneksje Macierewicza”.

„Pajęczyna powiązań”.

„Agentura”.

„Zdrada”.

„Układ”.

„Oni”.

„Wróg”.

I właśnie tu zaczyna się problem. Bo kiedy czytelnik dostaje świat podzielony na patriotów i zdrajców, prawdę i agenturę, naród i wrogów narodu, przestaje rozmawiać. Zaczyna oskarżać.

Dlaczego to rozwala wspólnotę?

Narodowa wspólnota nie rozpada się od jednej książki, jednego programu czy jednego ostrego wpisu. Rozpada się od codziennego karmienia podejrzeniem.

Człowiek czyta kolejną książkę „demaskującą” drugą stronę. Ogląda kolejny program, w którym przeciwnik polityczny nie jest już obywatelem o innych poglądach, ale zagrożeniem dla państwa. Słyszy po raz setny, że tamci „służą Rosji”, „niszczą Polskę”, „zdradzili”, „sprzedali się”, „są agenturą”, „są faszystami”, „są komunistami”, „są zdrajcami narodu”.

Po kilku miesiącach takiego przekazu nie da się już normalnie rozmawiać.

Bo jeśli uwierzyłeś, że twój brat głosuje na „zdrajców”, to nie dyskutujesz z nim o podatkach, sądach, granicach czy edukacji. Ty go moralnie przesłuchujesz.

Jeśli uwierzyłeś, że twoja siostra popiera „agentów”, to nie pytasz jej, dlaczego ma inne zdanie. Ty patrzysz na nią jak na kogoś, kto przeszedł na stronę wroga.

Jeśli uwierzyłeś, że ojciec jest „ciemnogrodem”, a syn „lewakiem”, to niedzielny obiad przestaje być obiadem. Staje się małym studiem telewizyjnym, tylko bez kamer.

I tak właśnie wojna medialna wchodzi do polskich domów.

Najpierw jest książka.

Potem program.

Potem wpis w internecie.

Potem mem.

Potem komentarz pod stołem: „bo wy wszyscy jesteście tacy sami”.

Potem cisza.

Potem święta bez rozmowy.

Potem rodzina, która formalnie nadal jest rodziną, ale emocjonalnie żyje już po dwóch stronach barykady.

Jak działa język plemiennej książki?

Warto zwrócić uwagę na kilka chwytów, które powtarzają się w tej literaturze niezależnie od strony politycznej.

1. Tytuł jako wyrok

Czytelnik jeszcze nie otworzył książki, ale już dostał sugestię, kto jest winny.

Jeśli książka mówi, że ktoś „wprowadzał Rosję do Polski”, to odbiorca nie startuje od pytania: „jakie były decyzje, jakie dokumenty, jaki kontekst międzynarodowy?”. On startuje od emocji: „ktoś sprowadził na nas zagrożenie”.

Jeśli książka mówi o „tajemnicach”, „pajęczynie” albo „niepokojących koneksjach”, to od razu tworzy atmosferę ukrytego spisku. Nawet jeżeli autor potem powołuje się na dokumenty, czytelnik został już wprowadzony w nastrój podejrzenia.

To nie jest neutralny język. To język sądu plemiennego.

2. Skojarzenie zamiast dowodu

Drugi chwyt to metoda pajęczyny.

Ktoś kogoś znał. Ktoś z kimś był na spotkaniu. Ktoś pracował w instytucji, w której kiedyś pracował ktoś inny. Ktoś miał kontakt z osobą, która miała kontakt z kimś podejrzanym.

I nagle z takich nici buduje się wielką sieć. Czytelnik ma nie tyle sprawdzić dowód, ile poczuć niepokój.

To jest bardzo skuteczne, bo ludzki umysł lubi wzory. Jeżeli pokaże mu się dziesięć nazwisk, pięć strzałek, trzy zdjęcia i dwa słowa: „Rosja” oraz „służby”, wielu ludzi zacznie widzieć spisek nawet tam, gdzie może być tylko polityczna głupota, zwykła kariera, błąd, przypadek albo niejednoznaczna decyzja.

3. Selekcja faktów pod gotową tezę

Trzeci chwyt to dobór faktów pod wynik.

Jeśli autor chce udowodnić, że przeciwnik był „prorosyjski”, pokaże tylko te wypowiedzi, spotkania i gesty, które pasują do tej tezy. Może pominąć fakt, że w określonym czasie wiele państw Zachodu próbowało resetu relacji z Rosją. Może pominąć kontekst NATO, Unii Europejskiej, polityki USA, Niemiec czy Francji. Może pominąć to, że podobne błędy, złudzenia albo kalkulacje występowały po różnych stronach sceny politycznej.

Jeśli autor chce udowodnić, że przeciwnik jest częścią „układu”, znajdzie nazwiska, kontakty i dawne epizody. Ale może pominąć wszystko, co osłabia jego narrację.

Czytelnik nie dostaje pełnego obrazu. Dostaje obraz przycięty jak plakat wyborczy.

4. Moralny szantaż

Czwarty chwyt jest najbardziej niebezpieczny.

Autor nie mówi tylko: „mam tezę”. Autor sugeruje: „jeśli mi nie wierzysz, jesteś naiwny, ślepy albo stoisz po stronie wroga”.

To zamyka rozmowę.

Bo jak dyskutować z kimś, kto uważa, że brak zgody z jego książką jest dowodem twojej głupoty albo zdrady? Jak pytać o metodologię, skoro samo pytanie może zostać uznane za obronę „układu”?

Tak działa plemienna manipulacja: nie tylko atakuje przeciwnika, ale też odbiera prawo do wątpliwości własnym czytelnikom.

Rachoń, Cenckiewicz, Piątek — różne barykady, podobny model emocji

Nie chodzi o to, aby twierdzić, że wszystkie książki tych autorów są identyczne. Nie chodzi też o to, aby zakazać im pisania. Wolność słowa oznacza prawo do ostrej publicystyki, śledztwa, krytyki i stawiania trudnych tez.

Ale trzeba uczciwie zauważyć, że po obu stronach pojawia się bardzo podobny model komunikacji.

W przypadku książek i projektów związanych z Rachoniem i Cenckiewiczem często centralną figurą jest opowieść o Tusku, Rosji, zdradzie, resecie, demontażu państwa i ludziach, którzy mieli otworzyć Polskę na wpływy Moskwy. Sam język promocji bywa zbudowany tak, aby czytelnik od razu poczuł, że nie kupuje książki, tylko akt oskarżenia wobec całej formacji politycznej.

W przypadku Tomasza Piątka często powraca figura sieci powiązań: Macierewicz, Morawiecki, Kaczyński, służby, Rosja, podejrzane kontakty, niepokojące koneksje, pajęczyna. Tu także czytelnik dostaje świat, w którym polityczny przeciwnik rzadko jest po prostu politykiem o złych decyzjach. Częściej zostaje wpisany w mroczną mapę relacji, służb, układów i geopolitycznych podejrzeń.

Jedni i drudzy mogą przedstawiać dokumenty. Jedni i drudzy mogą mieć fragmenty prawdy. Problem zaczyna się wtedy, gdy fragment prawdy zostaje użyty nie do wyjaśnienia rzeczywistości, ale do wyhodowania w czytelniku trwałej pogardy wobec połowy narodu.

Bo między śledztwem a plemienną amunicją jest granica.

Śledztwo mówi: „sprawdźmy dokumenty”.

Propaganda mówi: „oni są zdrajcami”.

Śledztwo pokazuje fakty i ich ograniczenia.

Propaganda wybiera fakty tak, aby pasowały do wyroku.

Śledztwo dopuszcza wątpliwość.

Propaganda żywi się pewnością.

Śledztwo służy obywatelowi.

Plemienna książka służy plemieniu.

Dlaczego rodziny kłócą się przy niedzielnym stole?

Bo ludzie nie przynoszą do domu tylko własnych poglądów. Przynoszą język, którym karmią ich media, książki i publicyści.

Ojciec po tygodniu oglądania jednego przekazu przychodzi do stołu z przekonaniem, że druga strona chce zniszczyć Polskę.

Syn po tygodniu oglądania innego przekazu przychodzi z przekonaniem, że ojciec jest ofiarą propagandy, ciemnoty i nacjonalistycznej histerii.

Matka próbuje zmienić temat, ale ktoś rzuca: „a widzieliście, co znowu zrobili?”.

I nagle obiad zamienia się w debatę telewizyjną.

Nie rozmawia się już o tym, czy szkoła działa dobrze, czy lekarz jest dostępny, czy młodym ludziom wystarcza na mieszkanie, czy babcia ma opiekę, czy podatki są sprawiedliwe.

Rozmawia się o tym, kto jest zdrajcą.

Kto jest ruski.

Kto sprzedał Polskę.

Kto jest faszystą.

Kto jest lewakiem.

Kto jest agentem.

Kto jest ciemnogrodem.

To jest największe zwycięstwo biznesmenów nienawiści: zwykły człowiek zaczyna mówić językiem ich okładek.

Kto na tym zarabia?

Zarabia nie tylko autor książki. Zarabia cały ekosystem konfliktu.

Zarabiają wydawcy, bo kontrowersja sprzedaje się lepiej niż spokojna analiza.

Zarabiają media, bo awantura daje klikalność.

Zarabiają kanały internetowe, bo gniew zwiększa oglądalność.

Zarabiają politycy, bo przestraszony wyborca łatwiej wraca do własnego obozu.

Zarabiają komentatorzy, bo im ostrzejsza teza, tym więcej zaproszeń, cytowań i udostępnień.

A traci wspólnota.

Traci rodzina.

Traci zaufanie.

Traci zdolność odróżniania faktu od interpretacji.

Traci Polska, która zamiast obywateli ma coraz częściej dwa rozjuszone plemiona, przekonane, że drugie nie jest już częścią narodu, lecz zagrożeniem dla narodu.

Największy cynizm

Największy cynizm polega na tym, że wielu z tych ludzi publicznie mówi o Polsce, a prywatnie lub zawodowo korzysta z tego, że Polska pozostaje skłócona.

Gdyby Polacy zaczęli ze sobą normalnie rozmawiać, ich biznes zacząłby umierać.

Gdyby czytelnik zapytał: „czy to jest dowód, czy tylko sugestia?”, część tej literatury straciłaby siłę.

Gdyby widz powiedział: „nie chcę kolejnego programu, który każe mi nienawidzić sąsiada”, część medialnego rynku musiałaby zmienić język.

Gdyby rodziny przy stole powiedziały: „nie będziemy używać wobec siebie słów z telewizyjnej wojny”, wielu handlarzy emocjonalną bronią straciłoby najwierniejszych odbiorców.

Dlatego tak ważne jest, by nie dać się wciągnąć w ich grę.

Jak rozpoznać książkową manipulację?

Zadaj pięć prostych pytań.

Po pierwsze: czy autor pokazuje także fakty niewygodne dla swojej tezy?

Po drugie: czy odróżnia dokument od interpretacji dokumentu?

Po trzecie: czy dopuszcza możliwość błędu, czy od razu wydaje moralny wyrok?

Po czwarte: czy pokazuje kontekst międzynarodowy, historyczny i polityczny, czy tylko wycina fragmenty pasujące do oskarżenia?

Po piąte: czy po przeczytaniu tej książki lepiej rozumiesz rzeczywistość, czy tylko bardziej nienawidzisz drugiej strony?

To ostatnie pytanie jest najważniejsze.

Bo dobra książka polityczna może być ostra. Może być bolesna. Może ujawniać fakty. Może rozliczać władzę. Może atakować hipokryzję. Ale jeśli jej głównym skutkiem jest to, że zaczynasz gardzić milionami rodaków, to znaczy, że ktoś sprzedał ci nie wiedzę, lecz truciznę.

Konkluzja

To trzeba powiedzieć wprost: są autorzy i publicyści, którzy mówią o Polsce, ale żyją z jej podziału. Mówią o prawdzie, ale najlepiej zarabiają na emocjonalnej manipulacji. Mówią o narodzie, ale każdego dnia pomagają rozrywać go na dwa wrogie obozy.

Nie chodzi o to, aby przestać czytać książki polityczne. Chodzi o to, aby czytać je jak wolny człowiek, a nie jak żołnierz plemienia.

Nie chodzi o to, aby nie rozliczać Tuska, Kaczyńskiego, Macierewicza, Morawieckiego czy kogokolwiek innego. Chodzi o to, aby rozliczenie nie zamieniało się w przemysł pogardy.

Nie chodzi o to, aby zakazać ostrych tez. Chodzi o to, aby pamiętać, że teza bez pokory staje się propagandą.

Polska nie potrzebuje kolejnych handlarzy emocjonalną bronią. Polska potrzebuje ludzi, którzy potrafią spierać się ostro, ale nie odczłowieczać przeciwnika.

Bo jeśli każda różnica zdań będzie zdradą, każda rozmowa przesłuchaniem, a każdy rodzinny stół kolejnym studiem telewizyjnym, to nie będziemy już narodem. Będziemy tylko rynkiem zbytu dla tych, którzy nauczyli się zarabiać na naszej wzajemnej nienawiści.